De Thonet stoel en zijn bekendste modellen

Een klassieke Thonet stoel bestaat uit staven massief beukenhout die met stoom in vorm zijn gebogen. Het bekendste exemplaar is de Thonet stoel nr. 14, waarmee Michael Thonet in 1859 internationaal doorbrak. Het bedrijf noemt hem zelf de Weense koffiehuisstoel. Als Weense stoel ken je hem uit talloze cafés. De fabrikant maakt hem nog altijd, nu als model 214 (bron: Thonet).

Naast nr. 14 kom je vooral nr. 4, nr. 18, nr. 209 en de buisstalen S 32 en S 64 tegen. Of een stoel echt van Thonet is, zie je aan het stempel of label onder de zitting. De constructie laat zien of hij uit de traditie van gebogen hout komt. Twijfel je, dan kijkt Thonet zelf gratis mee.

Zo buigt Thonet massief beukenhout met stoom

Gebogen hout, in het Engels bentwood, is hout dat niet uit een plank is gezaagd maar in zijn vorm is gebogen. Hout bestaat uit cellulose, die trekkracht opvangt, en lignine, die drukkracht opvangt. Stoom onder druk maakt de cellulose elastischer en de lignine zachter, zodat het hout langs de vezel buigt en na het drogen net zo stevig is als ervoor (bron: Thonet). Thonet werkt nog altijd volgens de methode van Michael Thonet:

1. Een houtbewerker draait een stuk hout eerst in vorm.
2. Het werkstuk gaat in een stoomketel tot het hout zacht is.
3. Langs het hout komt een metalen band, die de trekkracht tijdens het buigen opvangt. Zonder die band breekt het hout in tweeën.
4. Twee mensen drukken het werkstuk in een buigmal, de vorm die de kromming bepaalt. Na het drogen houdt het hout die vorm.

Doordat Michael Thonet overstapte op massief hout, waren lijmen en fineren, twee tijdrovende stappen, niet meer nodig. In 1856 gaf de Oostenrijkse staat de gebroeders Thonet het recht om armstoelen en tafelpoten te maken van hout dat met stoom of kokende vloeistof was gebogen. Daarmee kon het bedrijf stoelen voortaan in grote aantallen produceren.

De Thonet stoel nr. 14 werd de stoel voor iedereen

Michael Thonet opende in 1819 zijn eerste werkplaats in Boppard aan de Rijn. Staatskanselier Metternich haalde hem naar Wenen, waar hij in 1849 een bedrijf oprichtte dat vanaf 1853 Gebrüder Thonet heette. Met stoel nr. 4 voor Café Daum in Wenen werd het bedrijf rond 1850 bekend in de stad, maar de internationale doorbraak kwam in 1859 met nr. 14.

Nr. 14 bestaat uit zes onderdelen. Uit elkaar gehaald passen 36 stoelen in een kist van één kubieke meter. Zo ging de stoel in onderdelen de wereld over en zette de handelaar hem pas op de plek van bestemming in elkaar. Volgens het Victoria and Albert Museum groeide de productie van 10.000 stoelen per jaar in 1857 naar 1.810.000 in 1913 en waren er tegen 1930 alleen van nr. 14 al meer dan 50 miljoen verkocht. Daarmee stond nr. 14 al in cafés over de hele wereld, decennia voordat de meeste design meubels die we nu klassiekers noemen waren ontworpen.

Thonet stoelen: modellen naast nr. 14

Vanaf 1859 gaf Thonet elk model een eigen nummer in meertalige catalogi, zodat een handelaar het precies kon bestellen. Met dat nummer benoem je een stoel nog altijd. Deze modellen kom je het vaakst tegen:

De 209 werd de stoel van architecten. Le Corbusier gebruikte hem in veel van zijn gebouwen, waaronder de Weissenhofsiedlung in Stuttgart in 1927, en zei dat de stoel adel bezat (bron: Thonet).

Stempel, label en constructie van een echte Thonet

Een Thonet stoel als origineel herkennen begint onder de zitting. Volgens Thonet zitten stempels en papieren labels meestal aan het zitframe of aan de onderkant van het meubel. Op oude stoelen kom je deze tekens tegen:

• Vroege papieren labels: de naam Gebrüder Thonet Wien in een sierlijke rand.
• Latere labels: de vetgedrukte letters THONET WIEN.
• Inktstempels: THONET of THONET AUSTRIA.

Een ontbrekend label bewijst nog niets, want oude papieren labels zijn vaak versleten of half verdwenen. Kijk dan naar de constructie. De familie Thonet verving lijmverbindingen door schroefverbindingen. Uiteindelijk was elk onderdeel behalve de zitting van massief gebogen beukenhout. Ook kwam er tussen de poten een ring die de stoel stabiel houdt. Concurrenten bouwden op dezelfde manier. De constructie vertelt dus dat de stoel uit de traditie van gebogen hout komt, maar niet van welke fabrikant.

Twijfel je, stuur dan foto’s naar de fabrikant. Via de gratis echtheidscontrole van Thonet hoor je welk model het is, uit welke tijd het komt en in welke catalogus het stond. Zet de stempels en labels scherp op de foto.

Twee bedrijven die stoelen van gebogen hout maken, verwijzen in hun naam of geschiedenis naar Wenen en de Thonet-traditie. Volgens Thonet hebben ze geen directe band met Thonet GmbH: niet via de familie, niet financieel en niet organisatorisch. Het merkrecht op de naam Thonet ligt in Duitsland en de meeste andere landen bij Thonet GmbH. Net als bij een Eames stoel is de fabrikant de toets, niet de vorm.

Een versleten zitting van vlechtwerk vervangen

De 214 en de 209 hebben in hun klassieke uitvoering een zitting van vlechtwerk. Zo’n mat vlecht je van rotandraad, gemaakt van de schors van de rotanpalm, meestal in een zeshoekig patroon. Volgens Immaterieel erfgoed Vlaanderen gaat een gevlochten zitting vijftien à twintig jaar mee. Een stoelvlechter steekt de nieuwe draden door gaatjes in het kader van de zitting. Ogen de gaatjes niet mooi, dan zet hij ze vast met pitriet, de kern van de rotanstengel. Wil je geen vlechtwerk, dan levert Thonet de 214 ook met een zitting van gevormd multiplex (214 M) of een beklede zitting (214 P).

Een vintage Thonet beoordelen

Een vintage Thonet stoel beoordeel je eerst onder de zitting. Een label of stempel zegt wie hem maakte, de constructie alleen dat hij uit de traditie van gebogen hout komt. Ontbreekt elk teken, dan geeft de controle door Thonet uitsluitsel. Staat de stoel op een tweedehandssite, lees dan in het artikel over tweedehands design meubels hoe je ook de staat en de verkoper beoordeelt.