Ken je die stoel van zwarte latten met vlakken in rood en blauw, van een foto of uit een museum? Dan ken je de Rietveld stoel waar de meeste mensen aan denken. Gerrit Rietveld, meubelmaker en architect uit Utrecht, ontwierp ook de Beugelstoel, de Amersfoortse stoel en de Steltmanstoel. Wie naar een Rietveld stoel zoekt, komt toch vooral twee ontwerpen tegen: de rood-blauwe stoel uit 1918 en de zigzagstoel uit 1934.
Of een exemplaar echt is, lees je af aan de maker. Een oud exemplaar kan uit de werkplaats komen van Gerard A. van de Groenekan, die jarenlang meubels voor Rietveld uitvoerde. Sinds 1973 maakt fabrikant Cassina beide stoelen. Staat geen van die twee namen op de stoel en kan de verkoper de herkomst niet aantonen, wees dan voorzichtig: het kan een kopie zijn.
De rood-blauwe stoel begon als ongeverfde lattenstoel
Rietveld ontwierp de stoel in 1918 van blank hout. De kleuren kwamen er later op: volgens het Centraal Museum in 1923. Het museum heeft ook een ongekleurde lattenleunstoel in zijn collectie. Daaraan zie je hoe het ontwerp er zonder kleur uitzag.
Met de kleur veranderde de naam. Cassina beschrijft hoe Rietveld de onderdelen naar hun functie kleurde: het onderstel zwart, zitting en rug in kleur. Daarmee werd de lattenstoel (Slat Chair) de rood-blauwe stoel.
Een exemplaar uit de jaren vijftig in het Centraal Museum, uitgevoerd door Van de Groenekan, is van beukenhout en multiplex, zwart gebeitst en rood, blauw en geel geverfd. Het is 88 centimeter hoog, 60 centimeter breed en 84 centimeter diep. Een ander exemplaar uit dezelfde werkplaats wijkt daar enkele centimeters van af. Cassina maakt het frame van massief beuken. Zitting en rug zijn van berkenmultiplex met randen van beukenfineer.
Bekend werd de stoel door De Stijl. Volgens het Centraal Museum werd Rietvelds werk, vooral de rood-blauwe stoel en het Rietveld Schröderhuis, op één lijn gesteld met de schilderijen van Mondriaan. Cassina noemt de stoel een van de belangrijkste voorbeelden van het neoplasticisme van die beweging.
De zigzagstoel bestaat uit vier planken
Deze stoel lijkt elk moment te kunnen omvallen. Dat is precies het idee. Cassina dateert het ontwerp op 1934 en noemt het een van de eerste vrijdragende stoelen van massief hout. Vrijdragend betekent hier dat de stoel geen poten heeft: een schuine plank loopt van de grondplank omhoog en draagt de zitting.
De stoel bestaat uit vier vlakke planken die in een Z-vorm op elkaar aansluiten. Rietveld liet zo de gewone volgorde van poten, zitting en rug los. De planken zitten met zwaluwstaarten aan elkaar: waaiervormige uitsparingen die in elkaar grijpen. In het exemplaar van het Centraal Museum zijn ze gelijmd.
Het Centraal Museum dateert zijn vurenhouten exemplaar op omstreeks 1932, iets eerder dan het jaartal dat Cassina noemt. Die stoel is uitgevoerd door Van de Groenekan en is 74,1 centimeter hoog, 38 centimeter breed en 41,1 centimeter diep. Bij Cassina heet de zigzag stoel gewoon Zig Zag. Het bedrijf maakt hem in naturel kersenhout of in essenhout. Het essenhout is er naturel of gebeitst in wit, blauw, geel, zwart of rood.
Licentie-exemplaar of zelfgebouwde Rietveld stoel
Is je Rietveld stoel origineel, dan komt hij vrijwel altijd van een van twee makers. De eerste is Van de Groenekan uit De Bilt. Het Centraal Museum heeft stoelen die hij van de jaren dertig tot rond 1960 naar ontwerp van Rietveld maakte. Veel van zijn werk is gemerkt. Onder de zitting van een rood-blauw exemplaar van rond 1960 zit een etiket met zijn naam en het adres Utrechtseweg 315 in De Bilt. Het vurenhouten exemplaar van de zigzagstoel draagt zijn brandmerk. Het rood-blauwe exemplaar uit de jaren vijftig heeft daarentegen geen merk, dus een ontbrekend etiket bewijst nog niet dat een stoel nep is.
De tweede is Cassina, dat beide stoelen sinds 1973 maakt in de reeks I Maestri. De licenties op Rietvelds meubels lopen via de Dr. G. Th. Rietveld Copyright Foundation. Rietveld Originals, opgericht door kleinzoon Egbert Rietveld en zelf licentiehouder van die stichting, noemt Cassina als een van de bedrijven die de ontwerpen van Gerrit Rietveld uitbrengen.
Omdat beide stoelen uit rechte latten en planken bestaan, bouwen liefhebbers ze ook zelf na. In de documentatie van het Centraal Museum bij de vurenhouten zigzagstoel staat zelfs het bouwboek ‘Rietveld meubels om zelf te maken’ (1986) van Peter Drijver en Johannes Niemeyer.
Zo’n stoel kan zorgvuldig gemaakt zijn, maar hij heeft geen etiket, geen brandmerk en geen papieren van een fabrikant. Het blijft een replica, ook als de maten kloppen. Wie vraagt wat een Rietveld stoel waard is, vraagt dus eigenlijk wie hem maakte.
Koop je er een tweedehands, vraag de verkoper dan om:
- een foto van de onderkant van de zitting, waar een etiket of brandmerk kan zitten
- het aankoopbewijs of de herkomst, met de naam van de maker
- bij een recente Zig Zag van Cassina de houtsoort: Cassina maakt hem nu in kersenhout of essenhout
- de maten, die ongeveer moeten kloppen met die van het museum of de fabrikant
De rood-blauwe stoel en de zigzagstoel naast elkaar
|
Kenmerk |
Rood-blauwe stoel |
Zigzagstoel |
|
Ontwerp |
1918, in kleur sinds 1923 |
1934 volgens Cassina, museumexemplaar rond 1932 |
|
Constructie |
frame van latten met losse platen voor zitting en rug |
vier vlakke planken in Z-vorm, zonder poten |
|
Hout bij Cassina nu |
massief beuken, berkenmultiplex |
kersenhout of essenhout |
|
Merk dat op een oud exemplaar kan staan |
etiket van Van de Groenekan onder de zitting |
brandmerk van Van de Groenekan |
Beide stoelen laten zien wat design meubels van gewone meubels onderscheidt: een ontwerper, een jaartal en een maker die je kunt nagaan. De rood-blauwe stoel staat met zijn latten en primaire kleuren ver af van de gevormde schalen van Scandinavisch design en mid-century modern. Kom je een van de twee tegen, kijk dan eerst onder de zitting en vraag naar de herkomst.